هفته بسیج فرصت زرین و مغتنمى است که در کنار تجلیل از جایگاه و منزلت رفیع بسیج و بسیجیان، به ویژه نقش ارزشمند آنان در عرصه دفاع مقدس به بازخوانى دیگر توانمندى هاى بسیج بپردازیم. برخى گمان مى کردند بسیج- با توجه به خاستگاه تاریخى اش- مولود اقتضائاتى است که در سال هاى آغازین جنگ تحمیلى شکل یافته اند و با تکیه بر همین فلسفه وجود، بقاء آن را در شرایط غیرجنگى امرى دشوار و چه بسا دور از ذهن مى پنداشتند. در حالى که کیفیت بقاى بسیج طى سال هاى پس از دفاع مقدس نه تنها ناظر به نقش دفاعى آن در عرصه پاسدارى از دستاوردهاى انقلاب اسلامى بوده، بلکه با تعمیم فعالیت آن به عرصه هاى فرهنگى، اجتماعى و سازندگى، ابعاد وسیع ترى نیز یافته است. تنومند شدن بدنه بسیج به طور قطع نتیجه تصادف و اتفاق نیست؛ بلکه نتیجه فرایندى است که در بستر زمان و با برخوردارى از آگاهى و معرفت به رسالت دینى و انقلابى و عمل به فرامین و رهنمودهاى رهبر فرزانه انقلاب روى داده است.

به هر روى «هفته بسیج» تنها ایام بزرگداشت نیست، چرا که ملت مسلمان ما همواره قدردان زحمات، فداکارى ها و رشادت هاى بسیجیان پاکباخته و دلاور بوده و خواهد بود. صف طولانى شهداى بسیج، هم آنانى که هنوز هم گاه به گاه در شهرهاى بزرگ و کوچک بر روى دوش مردم کوچه و بازار تشییع مى شوند، گواه خلوص، رادمردى و شرافت آنان است.

اما اینک بسیج چه رسالتى بر دوش دارد؟ چگونه به آن آگاهى مى یابد تا بتواند آینده اى بهتر بنا کند؟ دورانى که تغییرات شگرفى در عرصه مناسبات فرهنگى و اجتماعى و دفاعى و نیز در صحنه روابط بین الملل روى داده است. عصرى که جهانخواران و مستکبران مى کوشند با لطافت الحیل و با اختصاص میلیاردها دلار پول و امکانات مختلف، آینده را به نفع خود سامان دهند. در چنین اوضاع مغشوشى که مناقشه تاریخى حق و باطل صورت پیچیده ترى به خود گرفته است، «بسیج» در کجا ایستاده است و چه وظیفه اى به عهده دارد؟ نکته اى بسیار حیاتى است. این «فهم زمان» است که به بسیج کمک خواهد کرد تا خود را بیابد و متناسب با آرمان ها و ارزش هاى والاى اسلامى و انقلابى، آینده را بهتر از پیش بسازد. از چنین منظرى است که آینده نگرى براى بسیج امرى لازم و براى بقاى فرهنگ و تفکر بسیجى ضرورتى اجتناب ناپذیر است.

این مقاله مى کوشد در کنار بازخوانى کوتاهى از سیر تطور تاریخى علاقه مندى انسان به آینده پژوهى، به ضرورت توجه به آینده بسیج تاکید نموده و علاوه بر آن به طور اجمالى به بیان روش هایى براى به روز آمدکردن کارکردهاى بسیج بپردازد.

یکم: مجهولاتى که در برابر انسان قرار مى گیرند، معمولا دو گونه اند:

مجهولاتى که با جهد عقلى به زمره معلومات ملحق مى شوند و دسته دیگر مجهولاتى هستند که عقل آدمى قدرتى براى کشف آن ها ندارد. از خصائص ذاتى انسان یکى آن است که (از طریق به کار بردن عقل) به حل معماها و مجهولات سخت علاقه مند و شایق است. اساسا همین خردگرایى و تمایل به رمزگشایى از رویدادها و حوادث طبیعى و غیرطبیعى است که آدمى را از دیگر جانداران متمایز مى سازد. با تکیه بر همین امتیاز است که ارسطو، مصنف علم منطق (Logic) و پیروان او در عالم اسلام نظیر فارابى و ابن سینا، «ناطق» بودن را وجه ممیز انسان مى دانند. ناطق بودن به یک معنا ناظر به تمایل آدمى به امر شناخت و تلاش براى نقاب افکندن از چهره مجهولات است.

دوم: از جمله امورى که عقل انسان هیچگاه نتوانسته است تمایل خود را به آن پنهان سازد، همانا «کشف آینده» است. آینده که به طور معمول مجهول است، گاه در دایره عقل و گاه در ساحت تخیل به گونه هاى مختلف و بعضا متباین تصور مى شود. چنین تمایلى است که از دیرباز آدمیان را به جعل فرضیاتى درباره راه و رسم پیش بینى آینده وامى دارد. تا همین اواخر، منجمان (نه به معنى ستاره شناسان) در دربار پادشاهان و سلاطین به صورت بندى فرضیاتى مى پرداختند تا بتوانند با توسل به آن ها، رویدادهایى چون بیمارى و سلامت سلاطین، پیروزى و شکست در جنگ ها و چگونگى وقوع حوادث طبیعى و نظایر آن را پیش بینى کنند- قدما این نوع فعالیت را تنجیم مى نامیدند- چرا که باور غالب چنین بوده- و شاید هنوز هم باشد- هنگامى که بشر از دهلیز زمان عبور مى کند و به آینده گام مى نهد، آنچه به استقبال او مى آید، قبلا توسط اراده هایى برتر (خارج از اراده انسان) طراحى شده و رقم خورده اند و لذا در برابر چنین وضعیتى انسان خود را موجودى مسلوب الاختیار مى پنداشت. به همین سبب به پیشگویى مى پرداخت؛ اما در برابر آن، تعالیم الهى بیان مى دارند؛ نه چنین است که انسان ها و جوامع بشرى قربانى سرنوشت محتوم خویش باشند. بلکه آدمیان به میزان پایبندى به سنت الهى و در سایه تلاش و کوشش فردى و جمعى مى توانند آینده بهترى را براى خود رقم زنند. آیه مبارکه زیر ناظر به چنین معنایى است: «ان الله لا یغیر ما بقوم حتى یغیروا ما بانفسهم» (به راستى که خداوند سرنوشت هیچ قومى را تغییر نخواهد داد مگر آنچه را در ضمیرشان است تغییر دهند.) (رعد- آیه ۱۱)

به رغم این، انسان همواره شیفته دانستن از تحولات در زمان هاى دور دست بوده اما در نیل به این آگاهى ها گرفتار کج اندیشى هاى بسیار شده است. در گذشته هاى دور به دلیل کمبود منابع علم و دانش و محدود بودن دامنه معرفت، تلاش بشر معمولا مصروف پیش بینى آینده نزدیک مى شده است، اما آیا اکنون نیز چنین است؟

سوم: در عصرى به سر مى بریم که مالامال از تغییر و دگرگونى است. امروزه رشد علم و توسعه فناورى هاى گوناگون این امکان را براى انسان فراهم نموده است که به دوره هاى بلندمدت بیاندیشد. اگر در مراحل نخستین، «بقاء» به مثابه هدف عمده به شمار مى رفت، امروزه پیشرفت علوم، انسان را در مرحله اى قرار داده که بتواند پیرامون چگونگى «کیفیت بقاء» نیز تصمیم بگیرد.

در آغاز هزاره سوم که بسیارى از انگاره ها، الگوها و چهارچوب هاى تجویزى (به دلایل گوناگون) به چالش کشیده شده اند، نگرانى از آینده همچنان براى انسان باقى است. از این رو در تحقیقات اجتماعى رشته جدیدى تحت عنوان آینده پژوهى پدید آمده است که هدف آن مطالعه و بررسى منظم آینده است. آینده پژوهى در پى کشف، ابداع و ارزیابى آینده هاى ممکن و محتمل و بهتر است. آنچه آینده نگرى را از طالع بینى جدا مى کند، آگاهى به این مطلب است که آینده به طور قطع و یقین در تمامى ابعاد تعیین نشده است. از این رو به تصمیماتى وابسته است که انسان ها در زمان «حال» مى گیرند.

چهارم: ملاحظات پیرامونى ما این چنین مى نمایانند که در عصرى زندگى مى کنیم که رسانه ها بر تمامى شئونات زندگى بشر تفوق و استیلا یافته اند. در سایه زندگى رسانه اى جذب مخاطبان بیشتر، پیش نیاز تولید آینده مطلوب است. رسانه ها مى توانند به گونه اى افکار و تصورات افراد را شکل دهند تا آینده اى را طلب کنند که مخلوق آن ها است و با این شیوه سمت، ضرب آهنگ و ماهیت حرکت را تنظیم نمایند. ماهواره ها، اینترنت و دیگر مظاهر فناورى هاى نوین در زندگى امروزه نقشى اساسى دارند. عرصه هایى براى ظهور مناقشات ارزشى و فرهنگى، خلق و ابداع شده اند که پیش از این در تاریخ زندگى بشر سابقه اى نداشته اند. بنابراین باید به این نکته بیاندیشیم که جنگ هاى جدید لزوما و منحصرا فقط در میدان هاى نبرد و رویارویى دوطرفه روى نمى دهند. هم عرصه ها و هم آرایش جنگى دستخوش تغییرات اساسى شده اند.

پنجم: حضرت امام خمینى (ره) که بسیج مولود اندیشه تابناک ایشان است. بسیج را «پشتوانه انقلاب اسلامى» مى دانند. مقام معظم رهبرى (مدظله العالى) نیز «بسیج را بدنه فعال ملت» قلمداد فرمودند. معظم له همچنین در دیدار با بسیجیان و پاسداران فرمودند: «این کانون عظیمى است که شما جزو تشکیل دهندگانش هستید، دائما دارد شعله هاى مقدس و انوار تابناک خود را به سرتا سر دنیاى اسلام و جهان بشریت مى فرستد و آینده را روشن تر و افق ها را تابناک تر مى کند. این آینده اى است که هر جوانى را که در این کسوت و در این موضع و در این راه قرار دارد، امیدوار مى کند.»

ششم: بنابراین اگر چنانچه بسیج بخواهد کماکان و همچنان با صلابت به راه پرافتخار خویش ادامه دهد، گریزى از آینده نگرى و توجه به افق هاى دور دست نیست. فرماندهان، مدیران و برنامه ریزان بسیج در این عرصه رسالتى بس عظیم برعهده دارند. آنان باید بکوشند با تأسى به ارزش هاى والاى اسلامى و انقلابى و با پیمودن راهى که رهبر فرزانه انقلاب اسلامى ترسیم نموده اند، روز به روز به قدرت و صلابت و کارآمدى بسیج بیافزایند. بسیج همان ظرفیتى است که مى تواند با سازماندهى و آموزش آحاد مردم، به نماد کامل ترى از «قدرت ملى» تبدیل گردد. قدرتى که علاوه بر دفاع از دستاوردهاى انقلاب اسلامى و تمامیت ارضى ایران اسلامى، پایگاهى براى تربیت و آموزش جوانان مومن و انقلابى است. نیل به چنین اهداف والایى در پرتو آینده نگرى امکان پذیر خواهد بود. زیرا روزآمد کردن کارکردها و اصلاح و پیرایش ساختارها نیازمند تدقیق و شناخت نیازها و جهت دهى به ظرفیت ها و مقدورات موجود مى باشد. گذشته دیگر در دسترس نیست و زمان حال هم به سرعت مى گذرد، آینده چیزى است که براى ما باقى مانده است تا در آن و با آن زندگى کنیم. بنابراین هم عقلایى و هم لازم و ضرورى است که به آینده فکر کنیم، تمرکز داشته باشیم و براى آن با وجود تنوع، پیچیدگى و تغییرپذیرى، برنامه ریزى و خود را براى رویارویى با شرایط دشوار آماده کنیم. غرق شدن در گذشته یا حال- یا هر دو- و غفلت از آینده با منطق دین و عقل ناسازگار است. چنانچه حضرت على(ع) مى فرمایند: «پیروزى در دوراندیشى است.»

نتیجه آن که نگاه به آینده یک ضرورت تام و تمام براى مجموعه بسیج است. آینده را نمى توان پیشگویى کرد بلکه باید آن را ساخت. در این راستا بسیج باید نقش واقعى خود را استمرار بخشد و به رسالت مهمى که برعهده دارد عمل کند. مدیران بسیج باید بتوانند با نگرش به آینده و دست زدن به یک سلسله مطالعات در حوزه آینده پژوهى، مهارت خود را در فهم صحیح و مدیریت مطلوب زمان افزایش دهند و آینده بهترى را براى بسیج رقم زنند. بدین منظور لازم است به مراحل این آینده پژوهى اهتمام ورزند.

شناخت مشکلات، تهدیدها و فرصت ها

ارزیابى و آشنایى با چالش هاى فرارو، تهدیدات و فرصت هاى موجود در بطن روندها و تحولات نخستین مرحله یک فعالیت علمى آینده پژوهانه است.

به چالش کشیدن مفروضات و الگوهاى جارى

بسیارى از پیش فرض ها را بایستى از نگاهى نقادانه مورد بازنگرى قرار داد. از این منظر است که مى توان به ضعف و کاستى هاى روش هاى جارى پى برد و براى رسیدن به اهداف متعالى بسیج، روش هاى جدید و کارآمدترى را پیشنهاد داد. درک صحیح از وضعیت هاى آینده مستلزم به کار بستن چنین نگرشى است.

ایجاد چهارچوب هایى براى تصمیم سازى

پس از رسیدن به برآوردى واقعى از تهدیدات و فرصت ها و بازنگرى در الگوهاى موجود به چهارچوب هاى نوینى در فرآیند تصمیم سازى مى توان دست یافت.

تعیین سیاست ها و کنش هاى بدیل

بدیهى است به دنبال رسیدن به چهارچوب هاى جدید، تعیین و تنظیم خط مشى ها و اقدامات مقتضى که با قالب هاى طرح ریزى شده، همخوان و متناسب باشد، ضرورت دارد.

پیشنهاد انواع رویکردهاى ممکن براى حل مساله

گام واپسین در آینده پژوهى ارایه رویکردهایى به منظور رفع مشکلات و مسایل است.

نویسنده: سید احمد - حسینی

● منبع: روزنامه - جوان